İkinci El Trafo Laboratuvar Raporunda Hangi Ölçüm Neyi Gösterir?

Bir transformatörün laboratuvar raporu tek bir sonuç satırından ibaret değildir. Rapordaki her ölçüm makinenin farklı bir katmanını inceler ve kendi başına farklı bir soruya cevap verir. Sargı direnci akımın izlediği yolu, gerilim çevirme oranı sarım yapısını, yüksüz kayıp manyetik nüveyi, delinme gerilimi ise yalıtım sıvısını anlatır. Hangi satırın hangi katmana ait olduğu bilinmediğinde önemsiz bir sapma büyütülür, kritik bir işaret ise gözden kaçar.

Ölçümlerin ortak mantığı karşılaştırmadır. Tek bir değerin mutlak büyüklüğü çoğu zaman tek başına anlam taşımaz. Sonuç, ya trafonun etiket ve tip deneyi verileriyle, ya fazlar arasında, ya da aynı makinenin daha önceki ölçümleriyle karşılaştırıldığında konuşmaya başlar. Rapor okumak bu yüzden sayıya bakmak değil, sayıyı doğru referansla eşleştirmektir.

Rapordaki ölçümler trafonun hangi katmanını inceler

Ölçümleri incelenen katmana göre gruplamak, raporu okumanın en pratik yoludur. Aşağıdaki tablo, TS EN 60076 ve IEC 60156 kapsamındaki laboratuvar ölçümlerinin makinenin hangi bölümünü sınadığını ve hangi soruyu cevapladığını gösterir.

Sargı direnci ölçümü ne söyler

Sargı direnci, akımın sargı boyunca izlediği yolun kesintisiz ve temiz olup olmadığını gösterir. Burada ölçülen değerin kendisinden çok, üç faz arasındaki dağılım anlam taşır. Fazlardan birinin diğerlerine göre belirgin biçimde yüksek çıkması gevşemiş bir bağlantıya, oksitlenmiş bir kontağa veya kademe değiştiricide temas sorununa işaret edebilir. Belirgin biçimde düşük bir değer ise sarım içinde kısa devre olasılığını gündeme getirir.

Bu ölçümü yorumlarken sıcaklık düzeltmesi atlanamaz. İletken direnci sıcaklıkla değiştiği için, farklı sıcaklıklarda alınmış iki sonuç doğrudan karşılaştırılamaz. Raporda değerlerin hangi sıcaklıkta ölçüldüğü ve hangi referans sıcaklığa düzeltildiği görünmüyorsa karşılaştırma zemini eksik kalır. Kademe değiştiricili makinelerde ölçümün tek kademede değil kademeler boyunca alınması da farkı ortaya çıkarır, çünkü temas sorunu çoğu zaman yalnız belirli bir kademede kendini gösterir.

Gerilim çevirme oranı ve faz farkı ne söyler

Çevirme oranı ölçümü, primer ve sekonder sarım sayılarının birbirine oranını doğrular. Sonuç etiketteki beklenen orana yakınsa sarım yapısı bütündür. Sapma varsa sarım içinde kısa devre olmuş sipirler, yanlış bağlanmış bir kademe veya geçmiş bir onarımda değişmiş sarım sayısı akla gelir. Ölçüm bütün kademelerde tekrarlandığında, sapmanın sargının tamamını mı yoksa yalnız belirli bir kademe bölgesini mi ilgilendirdiği ayrılır.

Faz farkı ölçümü ise bağlantı grubunu doğrular ve sargıların birbirine göre açısal ilişkisinin etiketle uyumlu olduğunu gösterir. İki sonuç birlikte okunur, çünkü mevcut bir sisteme bağlanacak veya başka bir makineyle paralel çalışacak bir ikinci el trafo için oran ve bağlantı grubu uyumu, gerilim seviyesinin uygunluğu kadar belirleyicidir. Oranın hangi tolerans içinde kabul edileceği ise trafonun etiket değerlerine ve uygulanan standarda göre belirlenir, bu nedenle raporda yalnız ölçülen oran değil karşılaştırıldığı beklenen oran da görünmelidir.

Kısa devre empedansı ve yükteki kayıp ne söyler

Kısa devre empedansı sargıların geometrisiyle doğrudan ilişkilidir. Sargılar geçmiş bir kısa devre akımının mekanik zorlamasıyla deforme olduysa veya onarım sırasında sarım geometrisi değiştiyse, empedans değeri bunu yansıtır. Ölçümün asıl değeri buradadır: sargı dışarıdan sağlam görünürken içeride yerinden oynamış olabilir ve bu durum gözle yapılan hiçbir incelemede fark edilmez.

Yükteki kayıp ise trafonun yük altında ürettiği ısıyı ve işletme giderinin bir bölümünü belirler. Ölçülen kayıp etiket veya tip deneyi değerinin belirgin üzerindeyse hem sargı durumu hem de tesiste tüketilecek enerji açısından soru işareti doğar. Bu iki ölçüm ayrı ayrı değil birlikte okunur: empedans kayarken kaybın da artması mekanik bir değişimi güçlendirirken, yalnız kaybın yükselmesi ölçüm koşullarının gözden geçirilmesini gerektirir.

Yüksüz kayıp ve yüksüz akım nüve hakkında ne söyler

Trafo yalnız enerjilendiğinde, yük bağlı olmasa bile manyetik nüvede kayıp oluşur. Bu kayıp makine şebekeye bağlı olduğu her saat boyunca sürer ve yük profilinden bağımsız bir taban gider yaratır. Ölçülen yüksüz kaybın beklenenin üzerinde çıkması genellikle nüve saclarının yalıtımının bozulduğuna, nüve sıkma düzeninde gevşemeye veya onarım sırasında nüvenin yeniden istiflenmesinde ortaya çıkan bir soruna işaret eder.

Yüksüz akım aynı ölçümün ikinci yüzüdür ve nüvenin mıknatıslanma davranışını gösterir. Kayıp ile akımın birlikte yükselmesi nüve kaynaklı bir sorunu güçlendirir. Yalnız birinin sapması ise önce besleme geriliminin ve dalga biçiminin, yani ölçüm koşullarının sorgulanmasını gerektirir. Nüve kaynaklı sapmalar, sargı kaynaklı olanlardan farklı bir müdahale sınıfına girdiği için bu ayrım rapor okurken önemlidir.

Yalıtımın dayanımını gösteren ölçüm ve deneyler

İzolasyon direnci ölçümü, katı yalıtımın nem ve kirlilik durumu hakkında hızlı bir fikir verir. Düşük değerler çoğunlukla uzun süre nemli ortamda beklemiş veya enerjisiz kalmış makinelerde görülür. Bu ölçüm tek başına yalıtımın dayanımını kanıtlamaz, yalıtım sisteminin genel sağlığı hakkında ilk işareti verir ve dielektrik deneylerden önce bir eleme görevi görür.

Uygulanan gerilim deneyi, sargı ile gövde ve diğer sargı arasındaki yalıtımı çalışma geriliminin üzerinde bir zorlamaya tabi tutar. Endüklenen alternatif akım gerilim deneyi ise zorlamayı sargının kendi içine, sarımlar ve kademeler arasına taşır. İki deney farklı yalıtım bölgesini sınadığı için biri diğerinin yerine geçmez. Bir makine uygulanan gerilim deneyini geçip endüklenen gerilim deneyinde sorun gösterebilir, bu yüzden raporda ikisinin de bulunması aranır. Bu deneyler yüksek gerilim altında yürütülür ve yalnız uygun donanıma sahip yetkili teknik ekip tarafından laboratuvar koşullarında yapılır.

Yalıtım sıvısının delinme gerilimi ne söyler

Yalıtım sıvısı trafoda hem soğutma hem yalıtım görevi yapar. Güç frekansında delinme gerilimi tayini, sıvının belirli bir elektrot düzeninde ne kadarlık gerilime dayanabildiğini ölçer. Sonucu en çok etkileyen etkenler sıvıdaki nem ve parçacık kirliliğidir. Değerin düşmesi çoğu zaman yağın kendisinden çok, makinenin nefes alma yolundaki bir soruna veya uzun süre bakımsız kalmış bir işletme geçmişine işaret eder.

Bu ölçümün pratikteki değeri, düzeltilebilir bir durumu düzeltilemez bir durumdan ayırmasıdır. Sıvı kaynaklı bir zayıflık filtreleme veya sıvı değişimiyle giderilebilirken, sargı ya da nüve kaynaklı bir sapma çok daha kapsamlı bir müdahale gerektirir. Numunenin nasıl ve nereden alındığı sonucu doğrudan etkilediği için, delinme gerilimi sonucu numune alma koşullarıyla birlikte değerlendirilir.

Ölçümler tek tek değil örüntü olarak okunur

Tek bir sapma çoğu zaman kesin bir yargı üretmez. Bir değer asıl anlamını, hangi ölçümlerin birlikte saptığı görüldüğünde kazanır. Sık karşılaşılan örüntüler şöyle okunur.

• Sargı direncinde tek fazda yükselme var, çevirme oranı normal: bağlantı veya kontak kaynaklı bir durum, sargı gövdesine dokunmadan çözülebilme ihtimali yüksektir
• Çevirme oranında sapma ile sargı direncinde düşüş birlikte görülüyor: sarım içi kısa devre olasılığı öne çıkar, sarım gerektiren daha ağır bir tablo
• Yüksüz kayıp ve yüksüz akım birlikte yükselmiş, sargı ölçümleri normal: sapma nüve tarafında aranır
• İzolasyon direnci ile delinme gerilimi birlikte düşmüş: nem girişi ilk olasılıktır, önce kurutma ve sıvı işlemleri değerlendirilir
• Kısa devre empedansı kaymış, diğer ölçümler normal: sargı geometrisinde mekanik değişim, makinenin geçmişindeki kısa devre olayları sorgulanır

Bu okuma biçimi raporun hangi satırının gerçek bir müdahale gerektirdiğini, hangisinin ölçüm koşullarıyla açıklanabileceğini ayırır. Rapordaki tek bir düşük değer bir makineyi elemeye yetmediği gibi, tek bir uygun değer de bütün hakkında güvence vermez.

Ölçümün hangi standart kapsamında yapıldığı neden önemli

Bir sonuç, hangi yönteme göre alındığı bilinmeden karşılaştırılamaz. Dağıtım ve güç transformatörlerinin rutin ölçümleri TS EN 60076 serisi kapsamında tanımlanır. Yalıtım sıvısının güç frekansında delinme gerilimi tayini ise IEC 60156 kapsamındaki yönteme dayanır. Aynı makine için farklı yöntemlerle alınmış iki sonuç birbirinin yerine geçmez, bu yüzden raporda ölçümün hangi standart maddesine göre yapıldığının görünmesi sonucun yorumlanabilir olmasını sağlar.

Ufuk Transformatör, 1998 yılından bu yana Ankara İvedik Organize Sanayi Bölgesi’ndeki tesisinde trafo bakım, onarım, sarım ve test hizmeti veriyor. Sargı direncinden delinme gerilimi tayinine kadar yukarıda anlatılan ölçümler firmanın kendi laboratuvarında TS EN 60076 ve IEC 60156 kapsamında yapılıyor, 25 kVA ile 2500 kVA arasındaki satış ve servis kapsamında sonuçlar test raporu olarak veriliyor.

Sık sorulan sorular

Bir ölçüm değeri tek başına trafonun sağlamlığını kanıtlar mı

Kanıtlamaz. Her ölçüm makinenin farklı bir katmanını sınar. Sargı ölçümleri temiz çıkan bir trafoda nüve kaynaklı bir kayıp sorunu bulunabilir, dielektrik deneyleri geçen bir makinenin yalıtım sıvısı zayıf olabilir. Rapor bir bütün olarak okunur ve sonuçların birbirini destekleyip desteklemediğine bakılır.

Rapordaki değerler neyle karşılaştırılır

Üç referans kullanılır: trafonun etiket ve tip deneyi verileri, üç faz arasındaki denge ve varsa aynı makinenin daha önceki ölçüm sonuçları. Bu referanslardan hiçbiri yoksa değer yorumlanabilir olmaktan çıkar, bu nedenle raporun ölçülen değerle birlikte beklenen değeri de taşıması aranır.

Yerinde yapılan ölçüm ile laboratuvar ölçümü aynı şeyi mi gösterir

Aynı kapsamı vermez. Yerinde alınan ölçümler genellikle sargı direnci, çevirme oranı ve izolasyon direnci gibi kontrollerle sınırlı kalır. Yükteki kayıp, yüksüz kayıp ve dielektrik dayanım deneyleri kontrollü besleme ve yüksek gerilim donanımı gerektirdiği için laboratuvar koşullarında yürütülür. İki ortamın sonuçları birbirini tamamlar, biri diğerinin yerini almaz.