Boşanmada mal paylaşımı nasıl hesaplanır ve katılma alacağı ne demektir

Boşanmada mal paylaşımı, evlilik süresince edinilen her şeyin ortaya konup ikiye bölünmesi anlamına gelmez. Türk Medeni Kanunu’nun yasal rejim olarak öngördüğü edinilmiş mallara katılma rejiminde ortaya çıkan sonuç bir mülkiyet paylaşımı değil, para olarak istenen bir alacaktır. Bu alacağın adı katılma alacağıdır ve dört işlemin sırayla yapılmasıyla bulunur: malların kütlelere ayrılması, kütlelere yapılacak ekleme ve düzeltmelerin işlenmesi, borçların düşülmesi ve kalan artık değerin yarısının karşı tarafa alacak olarak tanınması.

Sonucu değiştiren asıl noktalar bu dört adımın kendisinde değil, adımların içindeki tercihlerde saklıdır: bir malın hangi kütleye yazıldığı, hangi tarihteki değerinin esas alındığı ve kredinin hangi dönemde ödendiği.

Edinilmiş mal ile kişisel mal ayrımı hesabın temelidir

Rejimin tamamı iki kütle üzerine kuruludur. Edinilmiş mal, eşin evlilik boyunca bir karşılık vererek elde ettiği değerdir: maaş ve serbest çalışma geliri, bu gelirle alınan taşınmaz veya araç, sosyal güvenlik ve sosyal yardım kurumlarının yaptığı ödemeler, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar ve kişisel malların evlilik içinde getirdiği gelirler. Kişisel mal ise karşılık verilmeden ya da evlilik dışında edinilen değerdir: evlenmeden önce sahip olunan mallar, miras veya bağış yoluyla gelenler, yalnızca kişisel kullanıma yarayan eşyalar ve manevi tazminat alacakları.

Son satır uygulamada sıkça tartışılan noktadır. Kanun, bir eşin bütün mallarını aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul eder. Bu nedenle bir taşınmazın miras kaldığını veya evlenmeden önce alındığını söylemek yetmez; tapu kaydı, veraset belgesi, banka dekontu ya da satış sözleşmesiyle gösterilmesi gerekir. Belgesi bulunmayan iddia, hesapta karşı tarafın lehine sonuç doğurur.

Hangi tarihin esas alındığı sonucu doğrudan değiştirir

Tasfiyede birbirinden farklı iki tarih iş görür ve bunlar karıştırıldığında hesap baştan yanlış kurulur. Birincisi rejimin sona erdiği tarihtir. Boşanma veya evliliğin iptali halinde mal rejimi, kararın kesinleştiği gün değil, davanın açıldığı tarih itibarıyla sona erer. Dava açıldıktan sonra alınan bir araç ya da açılan bir hesap kural olarak paylaşıma girmez. Bu tarih, hangi malların hesaba dahil olacağını belirler.

İkincisi değerlendirme tarihidir. Hesaba giren mallar satın alındıkları bedelle değil, tasfiye anındaki sürüm değerleriyle dikkate alınır. Evliliğin ortasında alınmış bir daire, alım bedeliyle değil karara en yakın tarihteki güncel değeriyle hesaba girer. Fiyatların hızla değiştiği dönemlerde bu iki rakam arasındaki fark, alacağın büyüklüğünü belirleyen başlıca unsur haline gelir.

Artık değer ve katılma alacağı adım adım nasıl bulunur

1. Her eşin malvarlığı, rejimin sona erdiği tarih itibarıyla edinilmiş mal ve kişisel mal olarak ayrılır.
2. Edinilmiş mal kütlesine eklenmesi gereken değerler işlenir. Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler, hiç çıkmamış gibi hesaba geri katılır.
3. İki kütle arasında denkleştirme yapılır. Kişisel mala ilişkin bir borç edinilmiş maldan ödenmişse ya da bunun tersi olmuşsa, aktarım karşılıklı olarak düzeltilir.
4. Edinilmiş mallara ilişkin borçlar düşülür. Kalan tutar o eşin artık değeridir. Sonuç eksiye düşerse artık değer sıfır kabul edilir; değer eksilmesi diğer eşe borç olarak yansıtılmaz.
5. Her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde alacak hakkı kazanır. İki alacak takas edilir ve yalnızca aradaki fark ödenir.

Takas kuralı, uygulamada sıkça atlanan bir sonuç doğurur. Her iki eşin de edinilmiş malı varsa ortaya iki ayrı alacak çıkar; mahkeme bunları birbirinden düşer ve ödeme yükü yalnızca artık değeri yüksek olan tarafta kalır. Kusur bu aşamada sınırlı bir rol oynar: kanun, zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hakime kusurlu eşin artık değerdeki payını hakkaniyete uygun biçimde azaltma ya da tamamen kaldırma yetkisi tanır, bunun dışındaki kusur hallerinde pay oranı değişmez.

Hesabın hangi belgeye dayanacağını dava açılmadan önce netleştirmek gerekir. Malvarlığı dökümünün bir Bursa aile hukuku ve boşanma avukatı ile birlikte çıkarılması, sonradan giderilmesi güç olan kayıt eksiklerini baştan önler.

Kredili alım, miras ve karma finansmanda oranlama nasıl yapılır

Gerçek dosyaların çoğunda bir mal tek kaynaktan finanse edilmiş olmaz. Evlenmeden önce biriktirilen parayla peşinatı verilip kalanı evlilik içinde kredi taksitleriyle ödenen bir konut, tümüyle kişisel ya da tümüyle edinilmiş mal sayılmaz. Böyle bir malda her kaynağın bedele katkı oranı belirlenir ve bu oran, tasfiye anındaki güncel değere uygulanır. Bedelin dörtte biri evlilik öncesi birikimden, dörtte üçü evlilik içinde ödenen taksitlerden karşılanmışsa, güncel değerin dörtte üçü edinilmiş mal kütlesinde değerlendirilir.

Miras yoluyla gelen mal kişisel kalır, ancak evlilik boyunca getirdiği kira geliri edinilmiş mal sayılır. Miras kalan taşınmaz satılıp yerine başkası alınmışsa yeni mal da kişisel niteliğini sürdürür; buna karşılık satış bedelinin üzerine evlilik içi gelirle ekleme yapılmışsa o kısım edinilmiş mala dönüşür. Karma finansmanda hesabın doğru çıkması, hangi ödemenin hangi kaynaktan yapıldığının hesap hareketleriyle izlenebilmesine bağlıdır.

Bir eş, diğerinin adına kayıtlı bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılık almadan katkı yapmışsa, katılma alacağından ayrı olarak değer artış payı isteyebilir. İki talep aynı şey değildir: katılma alacağı artık değerin yarısına dayanır, değer artış payı ise somut katkının o maldaki değer artışına yansıyan karşılığıdır.

Katılma alacağı tapuyu kendiliğinden getirmez

Katılma alacağı bir mülkiyet hakkı değil, para alacağıdır. Karar, eşin adına kayıtlı taşınmazın yarısını doğrudan karşı tarafa geçirmez; hükmedilen tutarın ödenmesini gerektirir. Hakkaniyet gerektiriyorsa mahkeme alacağın ayın olarak, yani malın kendisinin verilmesi biçiminde karşılanmasına karar verebilir, fakat kural olan para ödemesidir. Ödeme güçlüğü ortaya çıktığında borçlu eşe süre tanınması da mümkündür.

Bu ayrım talebin nasıl kurulacağını değiştirir. Alacak para olarak doğduğu için dava sürerken taşınmazın üçüncü kişiye devredilmesi ihtimali gündeme gelir; karara ulaşıldığında hükmün uygulanabilir kalması, dava sırasında tedbir yönünden ne yapıldığına bağlıdır. Ayrıca mal rejimi tasfiyesi boşanmadan ayrı bir davadır ve boşanma hükmü kesinleşmeden karara bağlanmaz. Boşanma kesinleştikten sonra talebin gecikmesi hak kaybı riski taşıdığı için, sürenin dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

2002 öncesinde evlenenlerde hesap iki döneme bölünür

Edinilmiş mallara katılma rejimi, Türk Medeni Kanunu’nun yürürlüğe girdiği 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren yasal rejim olarak uygulanır. Bu tarihten önce evlenen ve sözleşmeyle başka bir rejim seçmeyen eşlerde malvarlığı tek bir kurala göre değerlendirilmez. 2002 öncesinde edinilen mallar o dönemin kuralı olan mal ayrılığına tabidir ve bu dönem bakımından katılma alacağı değil, katkı payı alacağı gündeme gelir. 2002 sonrasında edinilenler ise katılma alacağı hesabına girer. Uzun süren evliliklerde bu ikili yapı, hesabın teknik açıdan zorlayıcı ve itiraza en açık tarafıdır.

Hesabı belirleyen asıl unsur belgedir

Tasfiye davasında sonucu tarafların anlatımından çok dosyaya giren kayıt belirler. Hesabın kurulmasını pratikte şu belgeler mümkün kılar:

• Tapu kayıtları ve taşınmazların ediniş tarihleri
• Banka hesap hareketleri, kredi ödeme dökümleri ve peşinatın kaynağını gösteren transferler
• Araç tescil kayıtları ile alım ve satım sözleşmeleri
• Şirket ortaklık payları, pay defteri kayıtları ve sermaye artırımı işlemleri
• Miras veya bağış yoluyla gelen malları gösteren veraset belgesi ve devir işlemleri
• Maaş bordroları ile sosyal güvenlik kayıtları

Bu kayıtların dava açılmadan önce toplanması, hangi kalemin hangi kütleye gireceğini baştan görünür kılar. Buradaki açıklamalar hesabın genel işleyişini anlatmak için yazılmıştır; bir malın hangi kütleye yazılacağı, katkı oranının nasıl çıkacağı ve talebin nasıl kurulacağı her dosyada farklıdır ve kendi belgeleri üzerinden değerlendirilmesi gerekir. Kendi durumunuz için adım atmadan önce elinizdeki kayıtlarla birlikte hukuki danışma almanız, talebin doğru kalemler üzerinden kurulmasını sağlar.